Pochodzenie i początki

Na ziemie Słowian Lechickich i Serbołużyckich, szachy (szatranż) trafiały ok. X wieku na kilka sposobów. Za sprawą kontaktów możnowładców słowiańskich z dworem cesarskim oraz z książętami saskimi Cesarstwa Zachodnio Rzymskiego. Inna możliwość to kontakty Piastów z Królestwem Czech i książętami czeskimi. Inna droga wiodła przez Ruś Kijowską założoną przez szwedzkich Rusów. Szachy dotarły tu w VIII/IX wieku z Bizancjum (Bizantyjskim Szlakiem Handlowym przez Morze Pontyjskie i Borystenes), Kaganatu Chazarskiego lub/i Kalifatu Abbasdsydów handlowym szlakiem saraceńskim. Jeszcze inna możliwość to szlak morski za sprawą kontaktów Słowian Lechickich grupy północnej (Kaszubi, Pomorzanie, Wolinianie, Obodryci, Wieleci, inne) z Normanami z obecnych terenów Jutlandii, Skandynawii (obecnie Dania, Szwecja, Norwegia) zwanych popularnie, chociaż nieprawidłowo, Wikingami. Szachy były w tym czasie towarem luksusowym. Grały w nie głównie elity dworskie. O obecności szachów na polskich dworach we wczesnym średniowieczu (X-XI wiek) świadczą wykopaliska figurek szachowych. Znajdowano je w Szczecinie, Międzyrzeczu, Gdańsku, Sandomierzu.

XVI-XIII wiek

Szachy stały się popularne w Polsce w XVI wieku, gdy umiejętność gry w szachy stała się wymogiem dobrego tonu i przymiotów każdego rycerza. Grano na zamkach, w klasztorach i na dworach wielkopańskich, co podkreśla Łukasz Górnicki w Dworzaninie : gra w szachy jest czysta, a rozumu bystrego zabawa. W 1564 roku poeta Jan Kochanowski napisał piękny poemat Szachy, unikatowe dzieło w literaturze szachowej, a wiele rodów szlacheckich przybiera w tym czasie herby z motywami szachowymi.

W wieku XVII wojewoda poznański Jan Ostroróg wydaje pierwszy polski podręcznik szachowy.

XIX-XX wiek (do 1945 r.)

Późniejsze kroniki wspominają o naszych wybitnych pisarzach i poetach: Ignacym Krasickim, Adamie Mickiewiczu, Bolesławie Prusie i Henryku Sienkiewiczu, dla których gra w szachy, łącząca w sobie elementy rywalizacji, nauki i sztuki, była ulubionym wypoczynkiem po pracy.

Pierwsze kluby i stowarzyszenia szachowe na ziemiach polskich powstały w latach czterdziestych XIX stulecia. Dwa powołano specjalnie do rozegrania dwóch towarzyskich meczów: Warszawski Klub Szachistów (1836 r.) oraz Poznański Klub Szachistów (1839 r.). Warszawiacy potykali się z Aleksandrem Pietrowem, zaś Poznański Klub Szachistów rozegrał spotkanie korespondencyjne z Berlinem. Oficjalnie klub poznański, jak ustalił prof. Andrzej Kwilecki, swój statut opublikował w październiku 1876 r. W 1893 r. władze galicyjskie zarejestrowały statut Krakowskiego Klubu Szachistów, zaś rok później Lwowskiego Klubu Szachistów. Warszawskie Towarzystwo Zwolenników Gry Szachowej powstało dopiero w lutym 1899 r., natomiast jego łódzki imiennik jeszcze później, gdyż w 1903 r.

Kartę tytułową polskich szachów otwiera wspaniały sukces warszawskiego szachisty Szymona Winawera, który na międzynarodowym turnieju w Paryżu, w 1867 roku, zajął drugie miejsce za Kolischem, a przed późniejszym pierwszym oficjalnym mistrzem świata Wilhelmem Steinitzem. Pierwszy turniej o mistrzostwo Warszawy zorganizowano w salach Resursy Kupieckiej w 1868 roku, a wygrał go także Winawer przed Kleczyńskim.

Na przełomie XIX i XX wieku ośrodki szachowe we Lwowie, Łodzi, Warszawie tętnią życiem. W okresie zaborów, kilku wybitnych polskich szachistów, a przede wszystkim Akiba Rubinstein i Dawid Janowski, krążyło po Europie z niemałymi sukcesami wśród elity światowej. Najwybitniejszy polski szachista Akiba Rubinstein był pretendentem do korony szachowej, ale wybuchła I Wojna Światowa, która zepchnęła szachy na dalszy plan.

Dawid Janowski grał nawet mecz o MŚ z Emanuelem Laskerem, ale uległ 2-8 w Paryżu w 1909 roku. Najwybitniejszy polski szachista Akiba Rubinstein był prawdziwym pasjonatem królewskiej gry i poświęcił jej całe życie. Mówił: 300 dni w roku pracuję nad szachami po 6 godzin dziennie, 60 dni poświęcam na turnieje szachowe, a 5 dni odpoczywam. W 1909 roku wygrał razem z Laskerem wielki turniej w Petersburgu, a 1912 roku, zwanym Rokiem Rubinsteina, Rubinstein pięciokrotnie zdobywa I nagrody w turniejach w San Sebastian, Piszczanach, Wrocławiu, Warszawie i Wilnie i staje się pretendentem do korony szachowej. Niestety wybuchła I Wojna Światowa, a po jej zakończeniu materialne kłopoty i troski życia codziennego, zostawiły trwałe ślady w psychice Rubinsteina. Po wojnie jego żelazne zdrowie, ogromna wytrzymałość nerwowa i odporność psychiczna zaczęły go zawodzić. Wtedy Rubinstein decyduje się na pamiętny, niezwykle sportowy i szlachetny gest. Wycofuje wyzwanie rzucone Laskerowi w 1912 r. i zwalnia go z obietnicy rozegrania meczu o mistrzostwo świata i wskazuje, że najbardziej godnym rywalem korony szachowej jest Jose Raul Capablanca. Prorocze słowa sprawdziły już w 1921 r., Capablanca pokonał Laskera i został mistrzem świata! Max Euwe, mistrz świata w latach oraz prezydent FIDE w latach zaliczał Rubinsteina do klasyków królewskiej gry: Gdy byłem małym chłopcem, Rubinstein był dla mnie wzorem. Rubinstein był więcej, aniżeli zdolnym i silnym szachistą. Był jednym z najzdolniejszych architektów, budujących świątynię szachową. Jego badania na polu szachowym były o wiele głębsze, niż jego poprzedników. Jego tezy są obowiązujące również dla jego następców. Rubinstein jest ojcem współczesnej gry pozycyjnej. Bez Rubinsteina nie byłoby Flohra, Euwego, Smysłowa…” Nikogo nie zdziwił fakt obecności reprezentanta Warszawskiego Towa rzystwa Zwolenników Gry Szachowej Izaaka Towbina w Paryżu na posie dzeniu inauguracyjnym FIDE w okresie igrzysk olimpijskich i pierwszej, tzw. nieoficjalnej olimpiady szachowej, granej równolegle z igrzyskami. Polak był jednym z 15 sygnatariuszy aktu założycielskiego Międzynaro dowej Federacji Szachowej (Fédération Internationale des Échecs) 20 lipca 1924 roku. Powstanie Polskiego Związku Szachowego 11 IV 1926 r. 11 kwietnia 1926 r. w siedzibie Warszawskiego Towarzystwa Zwolenni ków Gry Szachowej 2 / 13

3 przy ul. Wierzbowej 8, nie opodal Teatru Wielkiego, odbył się ogólnopolski zjazd delegatów, klubów, towarzystw z Warszawy, Ka towic, Lwowa, Łodzi, Poznania, Krakowa, Wilna, Białego stoku, Gdańska i kilku mniejszych miast. Reprezentowali oni liczące około 1600 osób środowisko zorganizowa nych szachistów. Następnego dnia po utworzeniu PZSzach rozpoczęły się I mistrzostwa kraju. Pierwsze drużynowe MP odbyły się w 1929 roku, a pierwsze oficjalne MP kobiet w 1935 roku. W drużynowych mistrzostwach Polski mamy ekstraligę (10 drużyn), I ligę (10 drużyn) i II ligę (30 drużyn) oraz mistrzostwa wojewódzkie.

W okresie zaborów przed pierwszą wojną niemożliwe było powołanie do życia jednej wszechpolskiej organizacji szachowej, która reprezentowałaby interesy miłośników królewskiej gry ze wszystkich polskich ziem. Sytuacja diametralnie uległa zmianie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. Na łamach Szachisty Polskiego w 1920 r. znany gracz i organizator życia szachowego w Galicji Adam Żuk-Skarszewski podejmował starania o utworzenie PZSzach.

Następnego dnia po utworzeniu PZSzach (1926.04.11) rozpoczęły się I mistrzostwa kraju (12-30 kwietnia 1926 r.), w których triumfował Dawid Przepiórka. Chociaż Polska była współzałożycielem FIDE w 1924 roku, to formalnie Polski Związek Szachowy został członkiem FIDE dopiero w 1927 roku.

W 1935 przeprowadzono Warszawą Olimpiadę szachową 1935 oraz Mistrzostwa Świata Kobiet 1935 Warszawa

PRL (1945-1989)

Największe imprezy szachowe: Kongres FIDE 1957, Kraków Turniej strefowy MŚ kobiet 1963, Łódź Turniej strefowy MŚ kobiet 1964, Kraków Akademickie drużynowe MŚ 1969 Lublin Olimpiada szachowa kobiet 1973 Warszawa Kongres ICCF (Gra korespondencyjna) 1979 Warszawa Turniej strefowy MŚ mężczyzn 1981 Bydgoszcz Turniej strefowy MŚ kobiet 1983 Poznań Kongres ICCF (Gra korespondencyjna) 1984 Katowice Mistrzostwa Europy kobiet do lat Warszawa Turniej strefowy MŚ mężczyzn 1989 Straszęcin Mistrzostwa Europy kobiet do lat Warszawa Rada Wykonawcza FIDE 1991 Warszawa Mistrzostwa świata do 10, 12 i 14 lat 1993 Sopot Kongres ICCF (Gra korespondencyjna) 1995 Nadole Turniej strefowy MŚ kobiet

III RP (1989-)

aa